Tá an dara pláinéad aimsithe ag foireann idirnáisiúnta réalteolaithe, ar fionnachtain cheannródaíoch í sa chóras céanna inar aimsigh siad pláinéad eile anuraidh. Aimsíodh an pláinéad óg, ar tugadh WISPIT 2c air, agus é ag céim luath dá fhoirmiú sa diosca timpeall ar réalta óg. Meastar go bhfuil sé tuairim agus 5 mhilliún bliain d’aois agus an chuma air go bhfuil sé deich n-oiread chomh mór le hIúpatar. Tá an réalta, WISPIT 2, lonnaithe i réaltbhuíon an Iolair, ar réaltbhuíon shuntasach mheánchiorclach é a bhíonn le feiceáil sa leathsféar thuaidh i míonna an tsamhraidh (Iúil go Samhain) ar Bhealach na Bó Finne. Ba í Chloe Lawlor, mac léinn PhD in Ionad na Réalteolaíochta, Ollscoil na Gaillimhe, a stiúir an staidéar, i gcomhar leis an taighdeoir iardhochtúireachta Guillaume Bourdarot in Institiúid Max Planck don Fhisic Eachtardhomhanda in Garching na Gearmáine, agus leis an mac léinn PhD Richelle van Capelleveen i Réadlann Leiden na hÍsiltíre. Ciallaíonn an fhionnachtain mhór seo i réimse na réalteolaíochta nach bhfuil WISPIT 2 ach ar an dara córas ilphláinéad óg is eol dúinn (agus atá fós i mbun a fhoirmithe). Tá cuma an Ghrianchórais óig ar WISPIT 2 sa chaoi is go bhfuil dhá ollphláinéad gáis leabaithe ina dhiosca ilfháinneach deannaigh. Tá dhá phláinéad san áireamh sa chóras seo: an pláinéad nuadheimhnithe seo WISPIT 2c, agus an pláinéad WISPIT 2b a d’aimsigh an fhoireann taighde chéanna anuraidh (faoi stiúir Richelle van Capelleveen, Réadlann Leiden agus an Dr Laird Close, Ollscoil Arizona).  Ollphláinéad gáis an-óg is ea an pláinéad nua, bunaithe ar a theocht agus ar a gha ón speictream atmaisféir. Tá an pláinéad seo dhá oiread níos mó ná WISPIT 2b a aimsíodh roimhe seo agus tá sé ar fithis ceithre huaire níos cóngaraí timpeall a réalta óstaigh, rud a chiallaíonn go bhfuil sé an-deacair é a bhrath le teileascóip ar domhan. Foilsíodh an staidéar san iris Astrophysical Journal Letters anseo. Aimsíodh an dara pláinéad seo le Teileascóp Ollmhór na Réadlainne Eorpaí sa Leathsféar Theas i nGaineamhlach Atacama na Sile. Ach roinnt teileascóp a cheangal le chéile chun gníomhú mar aon uirlis ollmhór amháin, bhí an fhoireann taighde in ann faire ar réigiúin an-chóngarach don réalta. D’aimsigh an fhoireann gás aonocsaíde carbóin, ceimiceán a bhíonn le fáil go hiondúil san atmaisféar ar ollphláinéid óga. Fágann aonocsaíd charbóin lorg láidir sainiúil ceimiceach ar shonraí teileascóip, rud a chuireann an fhianaise ríthábhachtach ar fáil a theastaíonn le deimhniú gurb ann don phláinéad. Dúirt Chloe Lawlor, mac léinn PhD in Ionad na Réalteolaíochta, Scoil na nEolaíochtaí Nádúrtha, Ollscoil na Gaillimhe: "Tar éis WISPIT 2b a aimsiú i dtosach, a raibh baint agam leis freisin, chreideamar go bhféadfadh réad eile a bheith sa chóras. Ar dtús, ní rabhamar cinnte an pláinéad a bhí ann, nó meall an-mhór deannaigh. Ní dhearnadh aon mhoill tabhairt faoi bhreithnithe breise, leis an Trasnamhéadar Teileascóip Ollmhóir, socrú dochreidte inar féidir roinnt teileascóp a cheangal chun teileascóp mór fíorúil a dhéanamh. Mar gheall air seo, bhíomar in ann rud ar a dtugaimid speictream a thógáil, is é sin lorg ceimiceán, a léiríonn na dúile agus na móilíní in atmaisféar réada. "Ceann de na loirg is tábhachtaí a mbímid ag faire amach dó in ollphláinéid óga ná aonocsaíd charbóin. Nuair a chonaiceamar go soiléir é sna sonraí, thuigeamar ansin go raibh rud éigin suntasach againn. Ba dheacair é a chreidiúint. Níor cheap mé gur mise a d’aimseodh an dara pláinéad sa chóras. Nuair a sheol mé an speictream chuig mo stiúrthóir, an Dr Christian Ginski, ba mhór an croitheadh a baineadh asainn, agus tar éis tuilleadh scrúdaithe a dhéanamh, dheimhnigh sé go raibh pláinéad eile aimsithe agam! "Is saotharlann thábhachtach a bheas in WISPIT 2 le staidéar a dhéanamh ar fhoirmiú pláinéad." Chun an pláinéad ceilte a aimsiú, d’úsáid an fhoireann taighde Trasnamhéadar Teileascóip Ollmhóir (VLTI) na Réadlainne Eorpaí sa Leathsféar Theas (ESO), rud a ghlac íomhá den réad agus a d’éascaigh an chéad staidéar ar a atmaisféar. Bhain an fhoireann úsáid shonrach as an uirlis GRAVITY+ a uasghrádaíodh le deireanas, rud a éascaíonn an solas a thabhairt le chéile ó gach ceann de na ceithre theileascóp ocht méadar de chuid an ESO. Bhí an modh dúshlánach seo, a d’úsáid uirlisí ceannródaíocha, ina chuid thábhachtach ó thaobh an phláinéid nua a aimsiú, mar gheall go bhfuil an réalta na mílte uair níos gile ná comhartha solais an phláinéid.  Dúirt an tOllamh Frances Fahy, Stiúrthóir Institiúid Uí Riain, Ollscoil na Gaillimhe: “Éacht ar leith is ea an pláinéad WISPIT 2c a aimsiú agus léiríonn sé an taighde réaltfhisice den chéad scoth atá ar bun in Ollscoil na Gaillimhe. Tá Institiúid Uí Riain mórtasach as tacú le taighde a sháraíonn teorainneacha na fionnachtana eolaíochta. Tréaslaím ó chroí leis an taighdeoir PhD Chloe Lawlor as ucht an dul chun cinn seo agus leis an Dr Christian Ginski as a cheannaireacht agus a dhíograis don taighde réalteolaíochta. Téann fionnachtana mar seo i gcion ar dhaoine agus spreagann siad glúin úr réalteolaithe. Cuireann an fhionnachtain nua seo deis as an ngnáth ar fáil d’eolaithe staidéar a dhéanamh ar an gcaoi a bhfoirmíonn agus a bhforbraíonn ollphlainéid, agus tugann sí léargas ar na luathphróisis trínar foirmíodh an Domhan. Dúirt an Dr Christian Ginski, Léachtóir i Scoil na nEolaíochtaí Nádúrtha, Ollscoil na Gaillimhe: "Is ionann pláinéid óga a aimsiú ina bhfoirmiú mar seo agus go leor leor oibre a rinne eolaithe agus innealtóirí araon. Nuair a thosaigh mé amach i mo ghairm bheatha féin, ní raibh aimsithe ach cúpla céad eiseapláinéad (le hais na mílte is eol dúinn inniu) agus ba dhúshlán dochreidte a bheadh ann íomhá dhíreach a thógáil d’aon phláinéad.   Is deacair dom a shamhlú go bhfuilimid anois ag an staid gur féidir linn súil a chaitheamh ar na pláinéid de réir mar a bhíonn siad ag foirmiú. Is mór an onóir dom a bheith ag obair le scata eolaithe óga iontacha a bhfuil an cumas acu an leas is fearr a bhaint as na háiseanna breathnaitheacha atá ar fáil anois dúinn.” I gcomhthráth le foilsiú an taighde, tá grianghraf de WISPIT 2c agus WISPIT 2b agus iad ag foirmiú timpeall na réalta óige WISPIT 2, curtha ar fáil ag an Réadlann Eorpach sa Leathsféar Theas (ESO) – an eagraíocht idirnáisiúnta réalteolaíochta is iomráití ar domhan –  anseo  Thug Institiúid Uí Riain in Ollscoil na Gaillimhe tacaíocht don staidéar. Críoch

An international team of astronomers, led by a PhD student at University of Galway, have made the groundbreaking discovery of a second planet in the same system where they discovered another planet last year. Detected at an early stage of formation in the disc around a young star, the young planet named WISPIT 2c is estimated to be about 5 million years-old and most likely ten times the mass of Jupiter. The star, WISPIT 2 is located in the constellation of the Eagle, a prominent equatorial constellation visible in the summer northern hemisphere (July-November) along the Milky Way. The study was led by PhD student Chloe Lawlor from the Centre for Astronomy at the School of Natural Sciences and the Ryan Institute at University of Galway, in collaboration with PhD student Richelle van Capelleveen, Leiden Observatory, Netherlands and postdoctoral researcher Guillaume Bourdarot, Max Planck Institute for Extraterrestrial Physics in Garching, Germany. This major find for the field of astronomy makes WISPIT 2 only the second-known young (and still forming) multi-planet system. WISPIT 2 may resemble the young Solar System with now two gas giant planets embedded in its multi-ringed dust disk. This includes the now confirmed planet WISPIT 2c and the planet WISPIT 2b, which was discovered last year by the same research team (led by Richelle van Capelleveen at Leiden Observatory and Dr. Laird Close from the University of Arizona).  The new planet is a very young gas giant based on the temperature and its radius from the atmosphere spectrum. It is twice as massive as the previously detected WISPIT 2b and orbits four times closer to its host star, which makes it incredibly difficult to detect with ground-based telescopes. The study has been published in Astrophysical Journal Letters. The presence of this second planet was detected using the European Southern Observatory’s (ESO’s) Very Large Telescope in Chile’s Atacama Desert. By linking several telescopes together to act as one giant instrument, the research team was able to observe regions very close to the star. The team detected carbon monoxide gas, a chemical that is commonly found in the atmospheres of young giant planets. Carbon monoxide leaves a strong and distinctive chemical signature in telescope data, providing the crucial evidence needed to confirm the planet’s existence. Chloe Lawlor, PhD student, Centre for Astronomy, School of Natural Sciences, University of Galway, said: “After the initial discovery of WISPIT 2b, which I was also involved in, we suspected there might be another object in the system. At first, we weren’t sure if it was a planet or a very large dust clump. We very quickly made follow-up observations using the Very Large Telescope Interferometer, an incredible setup where multiple telescopes can be connected to form a large virtual telescope. This allowed us to take what we call a spectrum, which is essentially a chemical fingerprint, revealing the elements and molecules in an object’s atmosphere. “Carbon monoxide is one of the key signatures we are looking for in young giant planets. When we saw it clearly in the data, that was when we knew we had something significant. There was definitely an element of disbelief. I didn’t expect to be the one to find a second planet in the system. When I sent the spectrum to my supervisor Dr Christian Ginski, it was a huge shock and upon further examination, he confirmed I’d found a planet! “WISPIT 2 will become an important laboratory to study planet formation.” To uncover the hidden planet, the research team used the European Southern Observatory’s (ESO’s) Very Large Telescope Interferometer (VLTI), which captured an image of the object and allowed also for the first study of its atmosphere. The team specifically used the recently upgraded instrument GRAVITY+, which allows the light from all four of the eight metre telescopes of the ESO to be combined. This challenging technique using cutting-edge instrumentation was fundamental to detecting the new planet, because the star outshines the planet signal by a factor of thousands.  Professor Frances Fahy, Director of the Ryan Institute, University of Galway, said: “The discovery of the planet WISPIT 2c is a remarkable achievement and highlights the world-class astrophysics research taking place at University of Galway. The Ryan Institute is proud to support research that pushes the boundaries of scientific discovery. I warmly congratulate PhD researcher Chloe Lawlor on this breakthrough and Dr Christian Ginski for his leadership and dedication to astronomy research. Discoveries like this capture the imagination and can inspire a whole new generation of astronomers.” The new discovery offers scientists a rare opportunity to study how massive planets form and evolve, shedding new light on the early processes that ultimately led to the formation of Earth. Dr Christian Ginski, Lecturer at the School of Natural Sciences, University of Galway, said: “Finding these young planets in formation is the culmination of a lot of work by scientists and engineers alike. When I started out in my career, we had only a few hundred exoplanets discovered (as opposed to the many thousands that we know now) and being able to take a direct image of any planet was considered an incredible challenge. It still boggles my mind that now we are at the level where we can take a peek at the planets as they are forming. I also feel very privileged to work with a whole bunch of brilliant young scientists who know how to make the most of the observational facilities that are now available to us.” To coincide with the research being published, the European Southern Observatory (ESO) - the world’s foremost international astronomy organisation – has featured a photo of WISPIT 2c and WISPIT 2b forming around the young star WISPIT 2. The study was supported by the Ryan Institute at University of Galway. Ends

Tá Gradaim Aitheantais bronnta ag Ollscoil na Gaillimhe ar scoláirí ar éirigh leo pas le gradam a bhaint amach i scrúduithe ardleibhéil Gaeilge na Sraithe Sóisearaí. D’fhreastail os cionn 400 scoláire as 64 scoil i gCo. Dhún na nGall, Co. an Chláir, Co. Mhaigh Eo, Co. Liatroma, Co. Shligigh, Co. Ros Comáin agus Co. na Gaillimhe ar ócáid speisialta a reáchtáladh i Halla Bailey Allen, Ollscoil na Gaillimhe chun ceiliúradh a dhéanamh ar na héachtaí a bhain siad amach.  Áirítear na scoláirí seo i measc an 8.3% de scoláirí na tíre ar éirigh leo pas le gradam a bhaint amach sa pháipéar ardleibhéil T2 Gaeilge go náisiúnta, nó an 8.8% de na scoláirí a bhain pas le gradam amach sa pháipéar ardleibhéil T1 Gaeilge sa tSraith Shóisearach in 2025.             Dúirt Uachtarán Ionaid agus Meabhránaí eatramhach Ollscoil na Gaillimhe, an tOllamh Becky Whay: “Is mór an onóir dúinn ceiliúradh a dhéanamh ar na héachtaí a bhain na scoláirí eisceachtúla seo amach sna scrúduithe ardleibhéil Gaeilge sa tSraith Shóisearach anuraidh, agus na gradaim seo a bhronnadh orthu.  Tá an Ghaeilge thar a bheith tábhachtach dúinn anseo in Ollscoil na Gaillimhe agus tá muid thar a bheith bródúil as na daoine óga cumasacha seo atá inár dteannta ag an ócáid speisialta seo tráthnóna inniu.”               Chuir Caroline Ní Fhlatharta, Oifigeach Gaeilge na hOllscoile, fáilte mhór roimh na scoláirí, a gclanna agus a gcuid múinteoirí agus dúirt sí: “Tá sé iontach ar fad go bhfuil ar ár gcumas éachtaí na scoláirí eisceachtúla seo a cheiliúradh.  Ba cheart go mbeidís an-bhródúil as an méid atá bainte amach acu agus go mbeidís airdeallach freisin faoi na deiseanna a bheidh acu a bhuíochas don Ghaeilge sna blianta rompu.  Tugann sé ardú croí dúinn go bhfuil sárchumas sa nGaeilge ag an nglúin óg agus go gcinnteoidh siad gur ó neart go neart a thiocfaidh sí sna blianta romhainn. Comhghairdeas libh go léir.” Aithnítear an tábhacht a bhaineann lena chinntiú go mbeidh pobail bhisiúla Ghaeilge sa Ghaeltacht agus taobh amuigh den Ghaeltacht i gcéad straitéis Ghaeilge na hOllscoile, Straitéis na Gaeilge 2021-2025.  Tugadh aitheantas do na pobail sin ag an ócáid cheiliúrtha seo ceithre bliana as a chéile agus an Ollscoil ag déanamh cúraim don ról a chuir sí roimpi sa Straitéis, ó thaobh ceannasaíocht a thabhairt don ardoideachas i nGaeilge agus meas a léiriú ar lucht labhartha na Gaeilge. Críoch